|
 „Jest ku Bolemowu puszcza wielka, który jest wzdłuż ze 3 mile, a wszerz 2 mili, część boru, a część lasu; jest sośnina wielka, barci niemało, dębina wielka, jesienina, grabina, lipina, brześcina, olszyna, brzezina i inszego wszelakiego drzewa dosyć; jest też i zwierzu, jako sarn, niemało. Gdyśmy objeżdżali tę puszczą, widzieliśmy niemałe poręby i tu i ówdzie place niemałe; kiedyśmy się dowiadowali, skądby takowa szkoda, poręba beła, powiedział nam urzędnik Bolimowski, iż to wszystko porąbiono do Szymanowa do p. Maczieiewskiego, który ma wyrąb wolny od JKMci.”
LUSTRACJE WOJEWÓDZTWA RAWSKIEGO 1564 I 1570 Polska Akademia Nauk – Instytut Historii
Wydała Zofia Kędzierska Warszawa 1959. BOLIMOWSKI PARK KRAJOBRAZOWY Z rozległych, nieprzebytych puszcz, rozciągających się niegdyś między Wisłą a Bzurą, ostały się do naszych czasów tylko dwa w miarę duże i zwarte kompleksy leśne: licząca ok. 50 tys. ha Puszcza Kampinoska i prawie pięciokrotnie od niej mniejsza Puszcza Bolimowska.
Ta ostatnia tworzy w przybliżeniu wielki trójkąt o bardzo poszarpanych bokach, w którego wierzchołkach tkwią Skierniewice, Żyrardów i Nieborów.
Niegdyś tę część Mazowsza pokrywały „pełne zwierza bory” – puszcze: Bolemowska Korabiowska, Wiskicka i Jaktorowska - te prawdziwe. Dzisiejsze drzewostany Puszczy Bolimowskiej nie są nawet „spadkobiercami” dawnych przepastnych kniei, wyrosłymi w ciągu wielowiekowych przemian leśnych pokoleń; one po prostu znajdują się w tym samym miejscu. Sadzone, w znakomitej większości ludzką ręką, zatraciły już dawno swój pierwotny, puszczański charakter. Towarzyszące im trzęsawiska i bagna wyschły, śródleśne jeziorka znikły, na miejscu dawnych borów pojawiły się tu i ówdzie enklawy pól uprawnych.
Dzisiejsza Puszcza Bolimowska jest puszczą już tylko z nazwy. Pokrywająca ją sieć dróg i linii oddziałowych z ponumerowanymi słupkami sprawia, iż na dobra sprawę trudno się w niej zgubić. Trudno zresztą przejść dziś „kawałek lasu”, nie natykając się na turystów, wczasowiczów, grzybiarzy, rolników czy robotników leśnych. Lasy Bolimowskie są lasami gospodarczymi, rozbrzmiewającymi nie tyle „rykiem zwierza”, co stukotem siekier, warczeniem pił spalinowych, ciągników i skrzypieniem walących się drzew. Liczne zręby, uprawy i młodniki „pod sznurek”, świadczą wyraźnie o tym, iż działalność ludzka odciska się tu bardzo wyraźnie, sprawiając, że w dzisiejsza Puszcza Bolimowska w niektórych miejscach coraz bardziej przypomina plantację drzew.
Mimo tak widocznych nieciekawych akcentów naszych czasów, Puszcza Bolimowska zasługuje na szczególną uwagę: wraz z przecinającą ją doliną fantastycznie wijącej się Rawki, otaczającymi ubogimi polami, rozsianymi starymi puszczańskimi wioskami stanowi, utworzony w 1986r.,liczący dziś 23 130ha, BOLIMOWSKI PARK KRAJOBRAZOWY
Na równinnych, piaszczystych i suchych terenach Parku bogactwo przyrodnicze koncentruje się wokół wody, jaką rośliny i zwierzęta mogą znaleźć przede wszystkim w dolinie Rawki, w dolinkach małych rzeczek i strumyczków, w oczkach wodnych, torfowiskach, bagnach, na podmokłych łąkach i pastwiskach.
Rawka jest już ostatnią rzeką Polski środkowej, która niemal w pełni zachowała swój naturalny charakter. W jej w miarę czystych wodach żyje około 25 gatunków ryb, m. in. płoć, kleń, szczupak, miętus, okleja, leszcz, brzana, a także głowacz białopłetwy czy strzebla potokowa - gatunki bardzo rzadkie i chronione, spotykane raczej w bystrych górskich potokach, niż w rzekach nizinnych.
Dolina rzeki o wyraźnych, często urwistych, zwanych „oberwankami”, zboczach to najprawdziwszy kręgosłup Parku. Wypełniona starorzeczami, oczkami wodnymi, rozległymi, bogatymi łąkami i pastwiskami,gęstymi zaroślami, zapustami, trzcinowiskami i bagnistymi olsami stanowi doskonały korytarz ekologiczny, w którym spotkać można niemal wszystkich przedstawicieli fauny i flory Bolimowskiego Parku.
Świat roślinny Parku jest nieprawdopodobnie bogaty.
Spośród około 2 200 gatunków roślin naczyniowych Polski, tu występuje niemal połowa. Są to nie tylko gatunki charakterystyczne dla Polski środkowej, lecz także właściwe dla pogórza czy okolic nadmorskich.
W Parku Bolimowskim dominują lasy. Z pozoru jednolite i nieciekawe tworzą mozaikę różnorodnych drzewostanów sosnowych z niewielkimi domieszkami brzozy, czasem osiki; pojedynczo występują w nich dąb, grab, lipa i klon, rzadko jesion. Sośniny te pokrywają duże powierzchnie o ubogich glebach, często porolnych. Żyźniejsze miejsca porastają fragmenty świetlistych grądów lub resztki starych, ponad 150-letnich dąbrów, będących wspomnieniem dawnej świetności. W podmokłych zagłębieniach teren, wzdłuż cieków wodnych, wokół oczek i starorzeczy wykształciły się olsy.
Pod okapem drzewostanów - w podszycie i runie, w nadrzecznych zaroślach i szuwarach, na śródleśnych polanach, bagniskach i wyrobiskach torfowych, na podmokłych łąkach i pastwiskach kryje się olbrzymie bogactwo i różnorodność flory Parku. Znaleźć tam można m.in. ponad 40 gatunków objętych ochroną i ponad 100 uznanych za zagrożone i ginące. Należą do nich np. rzadkie już w tej części Polski widłaki, tworzące niewielkie płaty, czy też pojedynczo rosnące kolorowe storczyki. Dość licznie występuje, widywany raczej w miejskich parkach, niż w lasach, oplatający drzewa i wysoko wspinający się bluszcz pospolity. Na wielu pniach spotkać można porosty, świadczące o czystości powietrza (!). Wśród gatunków rzadkich bądź chronionych występują m. in.: zimoziół północny, - wolffia bezkorzeniowa (najmniejsza na świecie roślina kwiatowa), którą znaleźć można w jednym ze starorzeczy Rawki, a także „żarłoczna” rosiczka okrągłolistna, czy też trujący wawrzynek wilczełyko - pięknie kwitnący wiosną i tworzący w kilku miejscach nawet małe skupiska. Do bardzo rzadkich już dziś roślin należy także pachnąca kumaryną turówka wonna, którą każdy kojarzy raczej z Puszczą Białowieską, niż z lasami Polski środkowej. Z innych - niegdyś dość pospolitych, a znajdujących przy tym zastosowani praktyczne, warto wspomnieć m.in.: pierwiosnkę lekarską, marzankę wonną, kopytnika pospolitego, naparstnicę zwyczajną, mącznicę lekarską, czy wreszcie bagno zwyczajne, zwane popularnie „bagnem na mole”, którym niegdyś właśnie mole odstraszano.
Rośliny rzadkie i chronione, będące niewątpliwie ozdobą Parku, występują na ogół na rozproszonych, czasem wręcz pojedynczych stanowiskach. Ich ilość nieustannie maleje - w miarę jak nieubłaganie ubożeje nasze środowisko przyrodnicze.
Do roślin chronionych należy również pospolita w Parku (i będąca jego symbolem) konwalia majowa. Pomimo iż pokrywa ona nieraz duże połacie lasu, tworząc tzw. „konwaliowiska”, jest również rośliną ustępującą.
Fauna Bolimowskiego Parku jest równie bogata jak jego flora. Największym i najwspanialszym zwierzęciem jest łoś. Spotkać go można na dobrą sprawę wszędzie - przechadzającego się wzdłuż Rawki lub jej dopływów, w nadrzecznych zapustach, lub żerującego na leśnych uprawach. Łoś jest gatunkiem wędrownym - nieustannie przemieszcza się, zmieniając żerowiska i „miejsca postoju”. Trudno powiedzieć, czy zadomowił się na stałe w Puszczy Bolimowskiej. Prawdopodobnie większość osobników przybywa z Puszczy Kampinoskiej i zatrzymuje się tu na jakiś czas w swej nieustającej wędrówce.
Gatunkiem bardzo rzadkim i na pewno przechodnim jest jeleń europejski. Pojedyncze osobniki, głównie męskie, pojawiają się czasem na krótko w leśnych ostępach Parku, podczas swej wędrówki z Puszczy Kampinoskiej na południe, zapewne w kierunku Lasów Spalskich. Na zadomowienie się, choćby krótkotrwałe, w Puszczy Bolimowskiej jelenie nie mają raczej szans. Choćby dlatego, że przeszkadza im w tym obfitość innej zwierzyny - ruchliwych saren i danieli, a także licznych i wszędobylskich dzików. Kochające spokój i ciszę jelenie nie lubią gdy ktoś inny „kręci” im się po lesie. Daniele, przybyłe do Europy z Azji Mniejszej są jedną z osobliwości Puszczy Bolimowskiej. Sprowadzone tu w XVIIw., znalazły doskonałe warunki i zadomowiły się na stałe. Ich stado, zwane „chmarą” ocenia się na 25 – 30 sztuk.
Z innych ssaków, żyjących w Parku warto m.in. wymienić: zająca, dzikiego królika, wiewiórkę, piżmaka amerykańskiego, jeża. lisa. borsuka, jenota, kunę leśną, wydrę, rzęsorka rzeczka - jedynego w Polsce jadowitego ssaka oraz bobry, introdukowane w dolinie Rawki w 1983 roku (4 osobniki dorosłe i 3 młode). Dziś populację ich szacuje się na około 25 – 30 rodzin. Nie wznoszą one tam i nie budują żeremi z powodu zbyt szybkiego nurtu rzeki, lecz gnieżdżą się w norach wykopanych w wysokich piaszczystych brzegach Rawki. Pojawiają się także w jej dopływach, gdzie można zauważyć ich pierwsze konstrukcje inżynierskie. Ślady żerowania bobrów widoczne są wzdłuż całej doliny Rawki. Wszędzie spotkać można poobgryzane i pościnane drzewa, a czasem nawet całe bobrowe zręby.
W 1995r. pojawiły się w Parku pierwsze, zbiegłe z Puszczy Kampinoskiej rysie.
Bardzo liczny i urozmaicony świat ptasi Parku liczy ponad 130 gatunków. Są wśród nich: łabędź niemy, żuraw, budujący efektowne gniazda remiz, derkacz, orlik krzykliwy, błotniak stawowy czy błękitnie upierzony zimorodek, który zadomowił się w dolinie Rawki.
Na osobną uwagę zasługuje bocian czarny - ptak w Europie Zachodniej już nie występujący, który na terenie Puszczy Bolimowskiej założył 3 gniazda. Jego kuzyn - bocian biały - jest o wiele liczniejszy. Przeprowadzona w 2004r. inwentaryzacja wykazała 75 zasiedlonych gniazd.
Ciekawie również przedstawia się entomofauna Parku. W trakcie badań entomologicznych, przeprowadzonych w latach 1992-94 przez Uniwersytet Łódzki - głównie w dolinie Rawki i jej dopływu Grabinki - stwierdzono występowanie 656 gatunków owadów, wśród nich 67 gatunków rzadkich i interesujących. Zaliczają się do nich efektowne motyle: paź królowej, witeź żeglarz, mieniak stróżnik, a także liczne biegacze oraz chrząszcze, np.: kozioróg dębosz czy groźnie wyglądający rohatyniec. Znaleziono również motyle znajdujące się na Czerwonej Liście : Acathopsyche citra i Spatalia argentina - wymieniany jako gatunek w Polsce już nie występujący. Zatem dolina rzeki Grabinki, gdzie odkryto go, jest obecnie jedynym stanowiskiem tego motyla w kraju.
Do innych „nowości” należy zaliczyć chrząszcza Aderus penatatomus, nigdy dotąd w Polsce nie odnotowanego i bardzo rzadkiego w Europie Środkowej.
Skutecznej ochronie najwartościowszych przyrodniczo terenów oraz zachowaniu „bioróżnorodności” służą rezerwaty:
„Rawka” (utw. w 1983r.) o pow. 464 ha, obejmujący koryto rzeki Rawki i pasy gruntu o szer. 10 m. wzdłuż brzegów.
„Ruda - Chlebacz” (utw. w 1980r.), o pow. 12 ha położony przy Pd/Wsch. krawędzi doliny Rawki, w pobliżu granic miasta Skierniewice, to cenny las olchowy z wieloma gatunkami chronionymi. Znajduje się tam m.in. kilka stanowisk (jedyne w Polsce środkowej!) bardzo rzadkiego widłaka wrońca. Mimo bliskości siedzib ludzkich i ruchliwych dróg „Ruda - Chlebacz” jest doskonałą ostoją zwierzyny. Spotkać można tam np. łosia, sarnę, lisa i całe watahy dzików, zażywających błotnych kąpieli.
„Kopanicha” (utw. w 1980r.), o pow. 42 ha wypełnia podmokłe zagłębienia przy Pd/Wsch krawędzi doliny Rawki. Porastają je drzewostany właściwe dla torfowisk i terenów bagiennych. Wśród roślin runa występuje wiele gatunków chronionych, m.in. lilia złotogłów, żurawina błotna, borówka bagienna, bagno zwyczajne, widłak jałowcowaty.
„Puszcza Mariańska” (utw. w 1983r.) o powierzchni 120 ha to świetlisty grąd z domieszką sosny, o runie bogatym w wiele gatunków roślin takich jak np.: zawilce, widłaki, przylaszczki.
„Siwica” (utw. w 1998r.) to prawdziwy ptasi raj. Obejmuje on około 70 ha podmokłych łąk, bagnisk i wypełnionych wodą starych wyrobisk po torfie. Teren ten jest praktycznie niedostępny dla człowieka. Nic więc dziwnego, iż upodobała go sobie zwierzyna i rozliczne ptaki. Spotkać tam można m.in. kilka gatunków kaczek, dwa gatunki perkoza, a także bekasa kszyka, derkacza, czaplę siwą i bąka oraz łabędzia, który ostatnio wyprowadza udane lęgi. Czasem na przelotach „Siwicę” odwiedzają dzikie gęsi i żurawie.
„Dolina Grabinki” - rezerwat projektowany o pow. ok.60 ha., w wąskiej, malowniczej dolince rzeczki Grabinki, wypełnionej lasami grabowymi i olchowymi. Zaobserwowano tam ciekawe, reliktowe zbiorowiska roślinne i ponad 130 gatunków roślin, a wśród nich wiele rzadkich i chronionych. Grabinka jest ciekiem okresowym, cechującym się olbrzymią zmiennością. W okresie przyborów niesie stosunkowo dużo dobrze natlenionej wody, w czasie suszy zmienia się w ciąg drobnych, zanikających oczek i kałuż o zróżnicowanych warunkach środowiskowych. Chwiejność tego typu ekosystemów wymusza na żyjących w nich gatunkach dostosowanie się do swoistych „strategii rozwojowych”. Występują w nich zatem gatunki nie spotykane w innych typach zbiorników wodnych. Okresowe wysychanie Grabinki pogłębia dodatkowo zjawisko stałego obniżania się poziomu wód gruntowych, połączone z niekorzystnymi skutkami melioracji. Można założyć, iż potok Grabinka stanowi modelowy przykład takiego typu środowiska, należy zatem dążyć do tego, aby pozostało ono w niezmienionej formie.
Prawdziwym ewenementem Parku są polany Puszczy Bolimowskiej - niespotykane nigdzie indziej w środkowej Polsce rozległe, śródleśne podmokłe łąki i pastwiska. Powstałe przed wiekami wciąż zachwycają swą „innością” i kontrastującą z otaczającym lasem „świetlistością”. Dziś są swoistym zabytkiem przyrodniczo-kulturowym, pamiątką po bujnie rozwijającym się w tej części Mazowsza budnictwie. Budnicy byli ludźmi wolnymi. Żyli w lesie i z lasu. Rąbali puszczę i przerabiali drewno na popiół, węgiel drzewny, potaż, dziegieć, smołę, terpentynę, kalafonię, garbniki i dziesiątki innych produktów.
Po budnictwie i budnikach nie pozostały żadne zabytki ani trwałe pamiątki oprócz „Bud” w nazwach wielu wsi i ... przekształconego krajobrazu! Polany bowiem nie zarastały ponownie lasem, lecz służyły jako łąki i pastwiska (niektóre wyłącznie dla turów) Regularne koszenie i wypasanie uchroniło je przed inwazją drzew i krzewów. Duża wilgotność umożliwiała rozwój bogatej i różnorodnej roślinności. Niezmienny, trwający nieraz przez całe stulecia, sposób użytkowania sprawił, iż na polanach wykształciły się specyficzne, bardzo rzadkie i zarazem ciekawe zespoły roślinne. Znajduje się tam 20 gatunków roślin chronionych i 25 umieszczonych na „czerwonej liście” zagrożonych wyginięciem. Oddalone od siedzib ludzkich, otoczone lasem, pocięte rowami, pełne zabagnień, oczek i zbiorników wodnych, polany stały się doskonałą ostoją zwierzyny.
Niestety, cały ten sielski obraz świetlistych śródleśnych łąk, pełnych szumu traw, bujnego kwiecia i wszelkiego zwierza powoli kurczy się i znika. Zaniechanie koszenia i wypasu oraz gwałtowne osuszanie polan powoduje, iż ubożeją i zarastają lasem, tracąc bezpowrotnie swoją dawną urodę.
Zainicjowane w 1997 roku przez Dyrekcję Parku, Nadleśnictwo Skierniewice i Fundację EcoFundusz prace renaturalizacyjne na polanie Siwicy (budowa zastawki na cieku wodnym, wykaszanie łąk i turzycowisk, wycinanie zarośli wierzbowych, wydanie publikacji tematycznych) kontynuowane są obecnie przez Nadleśnictwo Skierniewice.
|
